May 21, 2016

Suïcide preventie en de terreur van het Werther effect

‘Onze vrijwilligers hebben in 2015 ruim 257.000 anonieme #gesprekken gevoerd, de meeste over #eenzaamheid’, aldus een tweet van Stichting ‘Sensoor’ op 20 mei jl. In het ergste geval leidt diezelfde eenzaamheid tot een zelfmoordpoging. Ligt daar de sleutel tot succesvolle suïcide preventie?

In 1999 ben ik voor de trein gesprongen. Toen ik wakker werd in het ziekenhuis, waren mijn beide benen geamputeerd. Ruim tien jaar later heb ik hierover een boek geschreven. Sindsdien geef ik lezingen en voordrachten, in binnen- en buitenland. Hierbij vertel ik over een tweede probleem wat zich in veel gevallen voordoet bij mensen die lijden aan een psychisch aandoening: eenzaamheid.

In eerste instantie gaat het hierbij om het niet begrepen worden door de omgeving. ‘Het komt allemaal wel weer goed.’, als oplossing voor een depressie. Of: ‘Maak je niet zo druk.’ als tip tegen een angst- of paniekstoornis. En wanneer na enige tijd blijkt dat deze raad niet het gewenste effect heeft, dan zal het toch wel aan de patiënt zelf liggen. Die moet maar gewoon meer zijn best doen, om over zijn zogenaamde probleem heen te komen. De betroffene blijft achter met een schuldgevoel, niet zelden gevolgd door wanhoop.

Uiteindelijk is het deze wanhoop die ertoe leidt, dat iemand besluit om een einde aan zijn leven te maken. Niet het feitelijke, psychische probleem. Een simpel bewijs hiervoor is dat achteraf veelal blijkt dat de persoon in kwestie voorafgaand aan de suïcidepoging wel degelijk eerst op zoek is gegaan naar hulp. De combinatie van de psychische aandoening samen met de schaamte leidt ertoe dat de scheiding tussen het maken van een einde aan de problemen enerzijds, en aan het leven in zijn geheel anderzijds, vertroebeld.

Op grond van de op deze manier verzamelde ervaring ben ik van mening, dat de preventie moet beginnen op de middelbare school. Veel problemen die uiteindelijk kunnen leiden tot een suïcidepoging, steken in die levensfase voor het eerst de kop op. Maar ook bij afwezigheid van acuut psychisch lijden, kan het bespreekbaar maken ervan op die leeftijd een suïcidepoging in een later stadium voorkomen.

In Nederland – in tegenstelling tot bijvoorbeeld Italië en Oostenrijk – staan scholen hier veelal afwijzend tegenover. De reden is de angst voor het zogeheten ‘Werther effect’: door te praten over suïcide zou dit op korte termijn tot een toename van het aantal zelfmoorden voeren. Het is jammer dat het ‘Papageno effect’ schijnbaar minder overtuigt. Want wel degelijk is gebleken dat het praten over alternatieven voor het plegen van suïcide (therapie, medicijnen) een afname van het aantal zelfmoorden laat zien. Oftewel: tijdens het gesprek met scholieren dient het overwinnen van de psychische problemen centraal te staan.

Durven te praten over psychische problemen is de eerste stap naar het vinden van een oplossing. Om dit te praten te vergemakkelijken, zijn in Oostenrijk behalve op scholen ook in een aantal ziekenhuizen ervaringsdeskundigen aangesteld. Ze fungeren als een soort brug tussen de patiënt en de arts, die uiteindelijk een diagnose en therapie zal moeten vaststellen.

Hier in Italië is het percentage zelfmoorden bijna de helft lager dan in Nederland. Regelmatig word ik uitgenodigd op een middelbare school. Inmiddels heb ik een paar honderd leerlingen in de leeftijd tussen 16 en 18 jaar voor mij gehad. Er is geen enkele melding binnengekomen van een suïcide onder deze groep. De geslaagde zelfmoord die onlangs plaatsvond op een school waar ik ben geweest, was gepleegd door een leerling die een maand daarvoor van school is gegaan. De directrice van de school, die mij hierover berichtte, schreef dat ze het jammer vond, dat hij niet de kans had gekregen om bij de lezing aanwezig te zijn.