Apr 6, 2016

Daniël Rovers 'Lampedusa' - Pretentieus gelul

Toegegeven: als je je druk gaat maken over al het geouwehoer wat je om je heen hoort, kom je nooit meer tot rust. Vandaar dat ik mijn opwinding beperk tot uitlatingen van Nederlandse schrijvers en journalisten over Italië. Als inwoner van dit Zuid-Europese land heb ik vaker simpelweg verzonnen nieuwsfeiten aan de kaak gesteld. Vrienden maak ik er niet mee. Maarten Veeger (correspondent voor o.a. 'Het Financieel Dagblad' en 'BNR') heeft mij op Twitter geblokkeerd.

Een week of twee geleden viel het boekje 'Lampedusa’ van Daniël Rovers in de brievenbus. Een Paasgeschenk van uitgeverij Wereldbibliotheek. Rovers reist vanaf Amsterdam naar Lampedusa, om de opvang van Noord-Afrikaanse vluchtelingen te bekijken. Uit het begeleidend schrijven: '... over een dappere poging om de werkelijkheid op haar staart te trappen.’

Dapper of niet, die werkelijkheid wil Rovers nog weleens ontglippen. Op een van de laatste bladzijden staat: '...de cameraploeg van Sky, de zender van Berlusconi...'. 'Sky' is een media multinational, ooit opgericht door Rupert Murdoch. Silvio Berlusconi is eigenaar van 'Mediaset', een concurrent van 'Sky' op de Italiaanse markt. Helaas blijft het niet bij deze fout.

Vanuit Amsterdam via een onverklaarde omweg via België en Frankrijk, belandt Rovers in Milaan. In zijn twintig jaar oude rugzak heeft hij een blauw Buroclass-ruitjesschrift en een exemplaar van 'Wat en Hoe in het Italiaans?' van Prisma bij zich. Als hij in een krantenartikel leest dat een vluchteling na aankomst op Lampedusa heeft gezegd: 'Het is een van de mooiste dagen van ons leven.', raakt hij bijna ontroerd. En wanneer hij 's-avonds een glas bier drinkt, geeft hij geen fooi aan de serveerster. In plaats daarvan schenkt hij het wisselgeld aan een Bengaalse straatverkoper.

Zijn ontmoetingen met de lokale bevolking zijn dan ook een stuk minder romantisch. In het verhaal worden Italianen beschreven als onbeleefde tot ronduit asociale vlerken, racistisch tot op het arrogante af, op hinderlijke wijze luid pratend, onverantwoord in het verkeer, een beetje dom en nog lelijk ook: graatmager, of veel te dik. Het land zelf verkeert, volgens de schrijver althans, in staat van chaos. Uit de radio klinkt alleen maar popmuziek uit de vorige eeuw.

Zelfs de kapitein van een bataljon soldaten, die in alle onschuld aan de schrijver vraagt of hij een foto van hem en zijn mannen wil nemen terwijl ze aan het eten zijn, moet het ontgelden: '...heeft wel tijd voor een praatje, wat heel sociaal van hem is, al moet gezegd dat hij het gesprek voert alsof hij een pantserwagen door een vijandog gebied leidt, dat wil zeggen niet gewend aan tegenspraak.' De soldaten komen er ook niet goed vanaf. Over het moment waarop Rovers de foto neemt: 'Glazen worden geheven, mannenhoofden rekken zich opzichtig glimlachend uit...'.

Natuurlijk kent elke samenleving positieve en negatieve aspecten: ook de Italiaanse! Maar als het echt zo beroerd zou zijn, dan was leven hier toch onmogelijk?! Volgens het IMF staat Italië op nummer 8 op de lijst van grote industrielanden wereldwijd. Italië is lid van de G7. De dagelijks omgangsvorm is eerder formeel te noemen. Op goede manieren wordt veel prijs gesteld. Niet voor niets kent de Italiaanse taal een aktief gebruik van de aanvoegende wijs. Een van de grootste beledigingen in de Italiaanse taal is: 'maleducato', wat staat voor een gebrek aan respect en een slecht opvoeding.

Waar Rovers anderen op hun vooroordelen wijst (als hem wordt verteld dat Roemenen achter een in Rome gepleegde verkrachting steken, vraagt hij waarom het geen Sicilianen kunnen zijn geweest), schroomt hij er zelf niet voor terug. Lampedusa wordt omschreven als: 'het meest anarchistische, onbestuurbare deel van Italië.' En verder: '...niemand die zijn belastingen betaalt, niemand die een fuck geeft om het algemeen belang.' Waar hij deze feiten vandaan haalt, is onbekend.

Aan het verstand van een Belgische fotograaf wordt getwijfeld: 'Jorge is de eerste die ik hoor zeggen dat hij het eiland Lampedusa bijzonder vindt.' Even later: 'En ja, hij meent het als hij zegt dat Lampedusianen fantastische mensen zijn.' Ook aan de mening van een bejaarde toeriste die al jarenlang op het eiland komt om vakantie te houden, wordt getwijfeld: '...zij geniet van het paradijs dat Lampedusa in haar ogen is.' Maar zo opmerkelijk is die mening niet: in de zomermaanden verzevenvoudigt zich de bevolking van het eiland met vakantievierders. Blijkbaar kun je het er wel uithouden.

Opnieuw breekt zijn onwetendheid hem op, wanneer de schrijver de eilandbewonders verwijt dat zij zich zorgen maken over het beslag dat de stroom vluchtelingen legt op de watervoorraad. Het eiland wordt van drinkwater voorzien door een regelmatige toevoer vanuit Sicilië. 'Gisteren in L'Aragosta hield het herentoilet ook al niet op met doorspoelen.', meldt Rovers. Ik ben het met hem eens dat dit toilet dient te worden gerepareerd. Maar op de voorraad zoet water heeft het geen enkele invloed. Want juist om drinkwater te sparen, worden de toiletten op Lampedusa gevuld met zout water, afkomstig uit de zee.

In het hele boek staat misschien slechts een ware opmerking, gemaakt door de zoon van een Siciliaanse familie die de schrijver in een trein ontmoet. 'Hoe denkt iemand over Italië te kunnen schrijven als hij de taal niet eens spreekt?' Daaraan voeg ik toe: hoe denkt iemand over een land te kunnen schrijven, als hij de cultuur niet eens kent?

Tot slot, Daniël: op een rotonde mag het verkeer in de binnenbocht inhalen. Dat klppt. En Italiaanse mannen voelen inderdaad regelmatig met hun hand in hun kruis. Maar dat is niet omdat ze, zoals jij vermoedt, een geslachtsziekte hebben. Dat doen ze om ongeluk af te wenden: een gebruik dat teruggaat tot in de Romeinse tijd (fascinum).

Let op: ik ben niet voldoende onderlegd om over Rover's schrijfstijl te oordelen. Gevoelsmatig ben ik het eens met Maarten Rommens: 'Rovers literaire escapades missen een kern; het is mooischrijverij.' Mooischrijverij of niet: hij moet wel de feiten controleren.

Daniël Rovers – 'Lampedusa' (Wereldbibliotheek 2014)